Congo: Gorilla’s, bosolifanten en bongo’s

Vertrek vanuit Brussels Airport (nachtvlucht).

Overnachting en maaltijden in het vliegtuig

Na een overstap in Addis Abeba, komen we rond de middag aan In Brazzaville. Onze gidsen wachten ons op bij aankomst in de luchthaven. We rijden onmiddellijk door naar ons hotel aan de oever van de Congostroom.

De hoofdstad van de Republiek Congo kijkt letterlijk uit op die andere hoofdstad, Kinshasa, die aan de andere kant van de stroom ligt en de hoofdstad is van de Democratische Republiek Congo. Brazzaville wordt dan ook wel eens de nette, groene, relaxte kleine broer van Kinshasa genoemd.

Maar vergis je niet, de stad heeft alles wat een Afrikaanse metropool zo boeiend maakt: levendige buurten met exotische namen als Poto Poto, Makélékélé, Mfilou, Talangaï, and Ouenzé, lekker eten, kleurrijke markten en fris bier. En dan hebben we het nog niet over de ‘Sapeurs’ gehad, de extravagant en kleurrijk geklede leden van de ‘Société des Ambianceurs et des Personnes Élégantes (de ‘vereniging van sfeermakers en elegante personen’). ‘La Sape’, zoals de beweging heet, is een kleurrijke mode- en levensstijlsubcultuur die zijn oorsprong vond in Brazzaville en vervolgens ook de oversteek naar Kinshsa maakte. In Brazzaville is de beweging echter nog prominent aanwezig.
Voor of na de reis, afhankelijk van eventuele binnenlandse vluchten, ontdekken we de stad in het gezelschap van een lokale gids en plannen we ook een leuke ontmoeting en fotomoment in met enkele ‘sapeurs’.

Verblijf in een vijfsterrenhotel aan de oever van de Congostroom op basis van volpension (indien er na de vlucht nog voldoende animo is, zoeken we voor het avondmaal een leuk restaurantje aan het water op).

Om te geraken waar niemand anders geraakt, moet je iets over hebben. En dat is in dit geval een rit van 11 uur of – en dat gaat uiteraard een pak sneller – een lokale vlucht van Brazzaville naar Ouésso. Als de vlucht operationeel is, nemen we de vlucht, want die optie is sneller en minder duur dan de rit over land. De ‘aerial view’ van het Kongobekken krijg je er in dat geval gratis bij!

Indien de reis over land gaat, kiezen we voor een vroeg ontbijt en gaan we vroeg op pad. Zodra we Brazzaville verlaten, komen we terecht in een glooiend savannelandschap met hoog gras dat onderbroken wordt door galerijwoud. De weg is goed en leidt ons langs kleine dorpjes naar de top van het Batéke plateau. Hier krijgen we een magnifiek zicht op de wijde omgeving en zien we in de verte het dichte regenwoud van het Kongobekken opduiken. Want des te meer we noordwaarts rijden, des te dichter de begroeiing wordt. We rijden onderweg ook langs en over rivieren die richting de Congostroom vloeien. De Alima Rivier is er daar een van. We ontmoeten haar tijdens onze lunch in Oyo.

Onze eindbestemming Ouésso is de ‘hoofdstad’ van het department Sangha. We arriveren er rond zonsondergang. Het landschap is nu helemaal anders, maar liefst 97% van de oppervlakte hier bestaat uit dicht regenwoud. We hebben nu ook de Sangha Rivier bereikt die ons de komen dagen tot diep in de Trinational Sangha zal leiden.

We overnachten in een kleinschalig midrange hotel met zwembad. Alle kamers beschikken over een eigen badkamer met douche en westers toilet. Volpension

Na het ontbijt zetten we onze reis per gemotoriseerde ‘pirogue’ (een speedboot) verder. In zo’n vier uur varen we over de Sangha Rivier dieper het regenwoud in tot in Bomassa. Onderweg steken we even de grens met Kameroen over voor een wandeling in het Parc National de Lobéké, een van de drie parken die samen de Trinational Sangha vormen.

Bomassa ligt op het drielandenpunt Congo – Kameroen – Centraal-Afrikaanse Republiek en is niet meer dan een dorp diep in het woud. Het is niettemin de toegangspoort tot het Parc National de Nouabalé Ndoki en ook het hoofdkwartier van het park is hier gevestigd. Nagenoeg de volledige bevolking van Bomassa is op een of andere manier betrokken bij het parkbeheer. De lokale bewoners werken als spoorzoeker, kok, logistiek medewerker, wetenschappelijk assistent enzovoort en stellen hun diepgaande kennis over het woud ten dienst van natuurbeheer. Aldus zijn ze een cruciaal onderdeel van het succesverhaal dat Nouabalé Ndoki geworden is. Bomassa is dan ook het kruispunt waar researchers, natuurbeschermers, eco-guards en enkele schaarse avontuurlijke reizigers elkaar ontmoeten. De toegang tot het park is immers strikt gelimiteerd en er is slechts accommodatie voor een zeer beperkt aantal ‘toeristen’. De kans is dan ook reëel dat we met onze kleine groep het maximum aantal permits opsouperen en bijgevolg de enige bezoekers zijn.

We overnachten in het gastenverblijf van het hoofdkwartier van de WCS (Wildlife Conservation Society). Per twee kamers is er een gemeenschappelijke badkamer. Volpension

Op dag 5 maken we na het ontbijt een korte verplaatsing per 4X4 tot aan de Djéké Triangle, het punt waar zelfs 4X4’s in het woud hun meerdere moeten erkennen. Van hieruit zetten we onze tocht te voet verder over een veelal vlak parcours, maar in dicht en vochtig regenwoud. We steken minstens een riviertje al wadend over, het water kan hierbij tot net boven de knieën reiken. De tocht is 8 kilometer lang en zal zo’n 2.5 uur in beslag nemen, afhankelijk van ons tempo. We worden tijdens de tocht vergezeld door spoorzoekers van de Ba’Aka stam (‘pygmeeën’) die het woud door en door kennen. Het is niet uitgesloten dat we naast kleinere apen ook wilde westelijke laaglandgorilla’s tegenkomen. Zij zullen ons met veel kabaal en flink wat geroffel op hun borst duidelijk maken dat we hen maar beter gerust laten. Bosolifanten en woudbuffels proberen we tijdens het wandelen te vermijden wegens te gevaarlijk. Onze spoorzoekers brengen die opdracht tot een goed einde. Ze zullen, met behulp van tolken, onderweg ook uitleg geven bij de planten, bomen, vogels en zoogdieren die we tegenkomen.

In de loop van de vroege namiddag bereiken we het beroemde Mondika Research Camp, een van de oudste onderzoeksites in het hele Kongobekken en gespecialiseerd in het onderzoek naar en de habituering van westelijke laaglandgorilla’s. Mondika werd in 1995 opgericht door de Amerikaanse primatologe Diane Doran die tot 1994 directeur was geweest van het Karisoke Research Center in Volcanoes National Park in Rwanda. Mondika zou in de loop de jaren dan ook hetzelfde gaan betekenen voor de studie van de westelijke laaglandgorilla (die tot dan amper bestudeerd was) als Karisoke betekende voor de studie van de berggorilla. In 1996 werd van start gegaan met de habituering van de eerste familie laaglandgorilla’s, die van zilverrug Kingo. Vandaag de dag leven er drie gehabitueerde families in Nouabalé Ndoki.

Op dag 6 gaan we een eerste keer ‘gorilla’s tracken’. We splitsen ons daarvoor op aangezien er maximaal 4 personen per gehabitueerde familie worden toegelaten. Het tracken zelf laten we over aan onze spoorzoekers. Doorgaans verblijven de gehabitueerde families op niet langer dan 1 uur tracken van het kamp, maar een garantie is dat niet. Bij regen kan het tracken uitgesteld worden omdat onze spoorzoekers te allen tijde de bewegingen van eventuele aanwezige bosolifanten moeten kunnen horen. Eens we de laaglandgorilla’s gevonden hebben, blijven we een uur in hun bijzijn en moeten we een afstand van minimaal 7 meter in acht nemen. Het gebeurt evenwel – want gorilla’s zijn naar het schijnt geen rekenwonders – dat jonge gorilla’s dichterbij komen dan de toegestane 7 meter. Beschouw het dan als een geschenkje van Moeder Natuur.

Mondika is tijdens deze twee dagen nachten onze uitvalsbasis van waaruit alle activiteiten georganiseerd worden. We bevinden ons nu in het hart van de Sangha Trinational op een locatie die tot voor kort enkel bestemd was voor wetenschappelijke doeleinden. Een unieke plek diep in het woud die slechts weinigen ooit te zien krijgen. Formidabel, om het met de woorden van Eduard Wally te zeggen!

We overnachten vandaag en morgen in Mondika Research camp en slapen in ruime tenten met douche en ‘dry toilet’ op verhoogde houten platformen. Volpension

Op dag 7 keren we te voet en per 4X4 terug naar Bomassa voor de lunch. Opnieuw 2.5 uur wandelen door het woud, een riviertje door en de wagen in. Zouden we zonder spoorzoekers de weg terug gevonden hebben?

Na de lunch in het WCS hoofdkwartier in Bomassa knopen we onze wandelschoenen opnieuw aan voor een tocht van ca. 1 uur naar Wali Baï. Ook nu weer maken we gebruik van Ba’Aka spoorzoekers die ons feilloos en veilig naar onze eind bestemming brengen. Eindbestemming inderdaad, want als kers op de taart van ons bezoek aan Nouabalé Ndoki, overnachten we vandaag op matrassen op een houten platform dat uitkijkt over Wali Baï.

Een bai is de naam die de Ba’Aka geven aan een natuurlijke open plek of moerasgebied midden in het dichte regenwoud van het Kongobekken. Ze ontstaan op ondergrondse bronnen en mineralenrijke bodems met permanente vochtigheid, waardoor er geen grote bomen groeien maar vooral grassen en watervegetatie. In de taal van de Ba’Aka betekent het woord letterlijk ‘waar de dieren eten’. Want deze open plekken trekken inderdaad grote aantallen wilde dieren aan, zoals bosolifanten, westelijke laaglandgorilla’s, sitatunga’s, buffels en bongo’s. De dieren komen er naartoe om mineraalhoudende modder en water te consumeren en om elkaar te ontmoeten.

Wali Baï is waterrijke plek die eerder lijkt op een klein meertje dat omzoomd wordt door woudreuzen. Vanop het houten platform heb je dankzij de beperkte diameter van de bai, een goed zicht op de bezoekers ervan. Bosolifanten en buffels zijn min of meer gegarandeerd en met wat geluk zien we hier ook reeds onze eerste bongo. Wildlifecamera’s hebben hier ook al luipaarden en gorilla’s op beeld vastgelegd, maar dat is misschien wat hoog gemikt voor ons.

Na van het gouden avondlicht en een eenvoudige maaltijd genoten te hebben, brengen we de nacht door op matrassen op het houten uitkijkplatform en genieten we ’s nachts van een onbeschrijfelijke sterrenhemel en het geluid van in het water spelende bosolifanten. Want in tegenstelling tot de mens doen zij ’s nachts aan watersport in plaats van te slapen.

Ochtendstond heeft goud in de mond. Of een sliertje nevel, dat kan ook. Wat het ook zij, wie op deze plek vroeg wakker is, beleeft een majestueus begin van de dag: een gouden zonsopgang boven de baï of langgerekte, mysterieuze nevelslierten die boven het water hangen en het woud in glijden.
Begeleid door onze spoorzoekers keren we terug naar Bomassa waar we opnieuw aan boord gaan van een gemotoriseerde pirogue. Vandaag varen we via de Boven-Sangha de Centraal-Afrikaanse Republiek in. Met een laisse-passer en een stempeltje in ons paspoort zijn we goed om de komende vier dagen het Parc National de Dzangha Ndoki te verkennen.

De tocht per boot duurt zo’n vier uur. Onderweg passeren we kleine nederzettingen verscholen in het woud langs de oever en vissers in houten prauwen op het water. We houden ook onze ogen open om wild te spotten, aapjes misschien, maar zeker ook heel wat fraaie vogels.

De eindbestemming is Doli Lodge, even voorbij Bayanga. Deze zeer comfortabele lodge ligt op de linkeroever van de Sangha Rivier en is gebouwd met tropisch hardhout. De houten paalwoningen waarin we verblijven staan op de oever en elke woning heeft een terras dat uitgeeft op de rivier. Ideaal dus om vanuit je luie zetel watervogels en nijlpaarden te spotten! Ook in het groen rondom de lodge vinden we heel wat vogels en soms ook olijfmangabeys.

We verblijven vier nachten in Doli Lodge, dat onze uitvalsbasis is voor onze activiteiten in het Dzangha Ndoki Nationaal Park. Volpension

Vandaag gaan we voor de tweede maal deze reis westelijke laaglandgorilla’s tracken. Omdat het tracken van gorilla’s in groepjes van maximaal drie personen gebeurt, splitsen we de groep op.

We rijden in ongeveer een uur per 4X4 naar het gorilla basecamp van waaruit de spoorzoekers vertrekken. De werkwijze is gelijkaardig aan die van Nouabalé Ndoki. De spoorzoekers brengen ons tot bij de gehabitueerde familie en vervolgens kunnen we een uur in hun gezelschap doorbrengen. De totale duur van de gorilla tracking varieert van 2 tot 5 uur, afhankelijk van de exacte locatie van de gorilla’s en het tempo van de groep. Onderweg naar de gorilla’s hebben we uiteraard ook oog voor andere moois dat ons pad kruist.

Laaglandgorilla’s zijn – net zoals berggorilla’s – relatief vreedzame mensapen. Ze eten uitsluitend vegetarisch, zijn niet territoriaal en zoeken het conflict niet op. Wanneer ze echter toevallig een andere familie met zilverrug tegenkomen, kan het er even hevig aan toe gaan. Gehabitueerde gorilla’s zijn wilde gorilla’s die op zeer geregelde tijdstippen mensen ontmoeten. Zo’n habitueringsproces neemt vele jaren in beslag en laat de wetenschappers toe het gedrag van de gorilla’s van dichtbij te bestuderen. Gehabitueerde gorilla’s zijn dus mensen gewoon en voor hen vormen ze een onderdeel van hun bestaan zoals ook een andere aap een onderdeel van hun bestaan is. Er is dus geen vijandschap en de gorilla’s laten zicht tot relatief dicht benaderen. Ook hier bedraagt de minimaal te respecteren afstand evenwel 7 meter. Onze bijzondere verwantschap met de gorilla – we delen zo’n 98% van ons DNA – maakt dat een close encounter met onze harige evenknie een onuitwisbare indruk nalaat.

Overnachting in Doli Lodge. Volpension

De voorbije dagen werden we steevast op sleeptouw genomen door Ba’Aka spoorzoekers. Hoewel we met enkele van hen ongetwijfeld al een praatje hebben kunnen maken, is het hoog tijd om ons wat uitgebreider te verdiepen in hun bijzondere levenswijze. En dat is exact wat we deze voormiddag gaan doen!

De Ba’Aka (oftewel ‘Aka-pygmeeën’, een pejoratieve benaming die we trachten te vermijden) behoren tot de oorspronkelijke inwoners van het woud. Deze jagers-verzamelaars leefden hier al lang voor de Bantoe-landbouwers hun intrede deden in deze regio. Tot op de dag van vandaag leven ze in en van het woud, al is er inmiddels heel wat uitwisseling met de Bantoebevolking in de dorpen nabij. Meer en meer ruilen de Ba’Aka hun tijdelijke nederzettingen in voor een vaste stek in het dorp, een stek die ze regelmatig voor langere tijd verlaten wanneer ze diep het woud intrekken. Hun overlevingstechnieken en jachtinstinct zijn met andere woorden nog steeds intact en de eeuwenoude tradities worden in ere gehouden.

We brengen deze voormiddag door in het gezelschap van een Ba’Aka-clan en nemen deel aan hun dagdagelijkse activiteiten. Welke dat zijn, verschilt van dag tot dag en kan gaan van korfvissen tot jagen met netten of medicinale planten en wilde honing verzamelen. Ze tonen ons ook hoe ze drummen, niet op djembé’s of trommels maar door met de vlakke hand op het water te slaan. Indrukwekkend!

In de namiddag bezoeken we Dzangha Baï, dat ook bekend staat als ‘le village des éléphants’ . Het is een ongeveer 10 hectaren grote open plaats in het woud waar tientallen bosolifanten tegelijk verzamelen om water te drinken of mineralen te oogsten. Tot wel 300 bosolifanten komen hier dagelijks langs en het is een van de beste locaties in Afrika om bosolifanten te spotten. Maar ook bongo’s, sitatunga’s, penseelzwijnen en bosbuffels zijn hier geregeld te vinden. Het is een spectaculaire locatie die we vanop een overdekt en verscholen viewing platform kunnen gadeslaan. Met een capaciteit van maximum 15 personen per dag, is de kans bovendien groot dat ook hier alleen zijn. Vaak zijn er immers ook nog enkele wetenschappers aanwezig. De ideale gelegenheid om van hen wat meer te weten komen over deze bijzondere plek!

Overnachting in Doli Lodge. Volpension

Na een vroeg ontbijten trekken we met onze spoorzoekers opnieuw te voet het woud in. Vandaag bezoeken we de zeven baïs die bekend staan als de ‘Hokou zoutvlakten’. De exacte route wordt uiteraard bepaald door onze spoorzoekers, maar we proberen zoveel mogelijk baïs aan te doen. Ngubunga, Bakulangu, Mosokpo, Mongole and Dibwe zijn er daar enkele van. Ook de tocht zelf levert ongetwijfeld heel wat moois op aangezien we vele uren in het woud spenderen. Het is dan ook niet ongebruikelijk om tijdens de tocht laaglandgorilla’s, bosolifanten, buffels en zwijnen te zien. In de buurt van Hokou en Mosokpo Baï stellen we ook met eigen ogen vast welke impact bosolifanten op het landschap rondom hen hebben. Met hun scherpe tanden halen ze immers de schors van de bomen rondom de baï. Een extra bron van water en vitaminen.

Na deze geweldige tocht door het woud keren we terug naar Doli Lodge waar we de laatste nacht in de Centraal-Afrikaanse Republiek doorbrengen. Volpension

Een laatste ontbijt aan de oever van de rivier vooraleer we het Kongobekken langzaam achter ons laten en per gemotiseerde pirogue terugkeren naar de (min of meer) bewoonde wereld. Maar liefst zeven uur duurt de vaart van Bayanga naar Ouésso: een mooi en langgerekt afscheid van het Congolese regenwoud met wie weet hier en daar nog enkele leuke verrassingen langs de oever van de Sangha.

De volgende dag leggen we het laatste deel van de terugweg af en rijden we over land naar Brazzaville of nemen we een lokale vlucht naar de hoofdstad (indien beschikbaar).

Op dag 12 overnachten we opneiuw in een kleinschalig midrange hotel met zwembad. Alle kamers beschikken over een eigen badkamer met douche en westers toilet. Volpension

Op dag 13 arriveren we terug in ons vijfsterrenhotel aan de oever van de ‘Mighty Congo River’. We sluiten onze expeditie gepast af met een heerlijk diner.

Na een relaxed ontbijt zetten we koers richting luchthaven voor onze vlucht huiswaarts die rond het middaguur vertrekt. Op dag 15 landen we ’s ochtends vroeg in Brussel en kijken we terug op een onvergetelijk avontuur.

Overnachting en maaltijden in het vliegtuig